4
ریشه شناسی یک ترس ; نقد فیلم خفگی

«جیرانی» در آخرین ساختة خود با یک ملودرام جنایی ـ معمایی  به پردة سینما بازگشته است . «خفگی» همانند دیگر آثار او نظیر «قرمز» و «پارک‌وی» به روابط روان‌پریشانه بین شخصیت‌ها می‌پردازد. فیلم هرچند از حیث محتوا و انتخاب موضوع شبیه  دیگرآثار این فیلم‌ساز است و منطبق با ایدئولوژی اوست اما از حیث فرم و محتوا فیلمی متفاوت به‌شمار می‌آید.

خلاصة داستان

مسعود (نوید محمدزاده) همسرش نسیم را به علت تنش‌های عصبی به تیمارستانی دورافتاده می‌برد. سرپرست تیمارستان دختری میانسال به اسم صحرا مشرقی با بازی (الناز شاکردوست) است. صحرا متوجه می‌شود که نسیم به‌دلایلی خودش را به دیوانگی زده است؛ بدین ترتیب وارد زندگی مسعود و نسیم می‌شود اما بعد از برقراری ارتباط با مسعود طعمة اهدافش می‌شود.

خفگی داستانگو و قصه‌محور است و شخصیت‌های خود را به‌مرور معرفی می‌کند اما ضرب‌آهنگ و ریتم کندش از طاقت خارج است زیرا مخاطب  از ژانر وحشت و جنایی انتظار ضرب‌آهنگ تند و هیجان بیشتری دارد. شخصیت‌های اصلی فاقد خلاقیت در ایفای نقش هستند و ماشین وار دیالوگ‌ رد و بدل می‌کنند. فضای فیلم  بی‌روح است و فیلم‌ساز با استفاده از  تصویربرداری سیاه و سفید، تم سرد و خشک ،  سایه‌ای از فیلم‌های نوآر و اکسپرسیونیستی دهه 40 میلادی  را خلق کرده است . جیرانی  در تلاش بوده با استفاده از این سبک نامتعارف در پیش‌برد روایت بهره بگیرد تا بتواند  فضایی رازآلود ترسیم نماید. این نوع تصویربرداری شاید برای مخاطب خاص سینما جذاب باشد اما مخاطب عام به‌هیچ وجه با آن کنار نمی‌آید!


وحشتی که وحشت‌آفرین نبود

 فیلم‌ساز با به‌تصویر کشیدن خشونت، فضای سرد و تاریک و شخصیت‌های روان‌پریش  به‌دنبال  بازنمایی  فضایی دلهره‌آور است اما صرفا یک دلهرة آنی به مخاطب وارد می‌کند زیرا مؤلفه‌های ترس ریشه در باور، فرهنگ و عقائد یک فرد دارد و مخاطب باید با اِلِمان‌های دلهره‌آور همذات‌پنداری بکند و خشونت و قتل به‌تنهایی در این ژانرکارساز نیستند. سینمای ایران غیر از آثاری نظیر «خوابگاه دختران»[1]  توفیق چندانی در ژانر وحشت نداشته است زیرا سینماگر ایرانی هرگز نتوانسته است از منشاء ترس در جامعه و فرهنگ ایرانی نظیر «اجنه» تصویر درستی به نمایش بگذارد و طرح موضوع بکند.  اگر  سینمای غرب در این ژانر به موفقیت می‌رسد، دلیلش ریشه در باورهای فرهنگ غربی دارد که نمونه آن تولد اسطوره هایی مانند دراکولا، زامبی و بیگانه(alien) است.  به عنوان مثال دراکولا، که اولین بار درکتابی به همین نام در سال 1890 و به قلم برام استوکر افریده شد ، در اصل پیرامون افسانه ها و داستانهای یک شاهزاده تنهای رومانیایی به نام ولام سوم دراکولا ست  که در اواخر قرن نوزدهم در رومانی شهره بوده است. شخصیت زامبی را می توان تا حدی مولود نگرانی از هوش مصنوعی  و با گسترش سلطه ربات ها دانست. زامبی ها موجودات زنده فاقد اگاهی هستند که در انها هراس از زندگی ماشینی اشکار است؛ گویی تمثیلی از زندگی ماشینی شده انسانهای امروز هستند. همچنین بیگانگان، یا موجودات بیگانه ای که از سایر سیارات با انسان مواجه می شوند، هراسی ناشی از تبعادت گسترش فن اوری فضایی است؛ انسانی که اینک می تواند پا به فراسوی کره خاکی بگذارد، هراس ها و ترس های خاص خود را نیز تجربه می کند که یکی از آنها همین موجودات بیگانه است که سری فیلم های بیگانه معرف انها به سینما بوده است..



به این ترتیب باید گفت که مهمترین مشکل فیلم اقای جیرانی نیز همین است. ترسی که درفیلم خفگی ارائه می شود جندان مبنا و خواستگاهی فلسفی و جهانشناسانه ندارد. البته مشکل اصلی شخصت اول فیلم ، اعتما به یک عشق دروغین است. ایا این دروغ است که مبنای و مولد این جهان هراس آلود است. می توان گفت که شاید جیرانی خواسته میان افول برخی ارزشهای فرهنگی و اخلاقی در جامعه و ژانر وحشت تناسبی ایجاد کند.   اما این تلاش جیرانی در ذهن مخاطب  به باروری نمی رسد. فیلم‌ساز باید دریابد غیر از به تصویر کشیدن صحنه‌های دلهره‌آور و تکنیک‌های بصری این ذهنیت مخاطب است که ترس را با خود به بیرون از سالن نمایش می‌کشاند؛ جدای از این، ایجاد وحشت شاید بتواند مقداری احساس مخاطب را تحریک کند اما جای این سؤال باقی می‌ماند که چه نیازی است این‌همه خشونت در آثار سینماگر روشن‌فکر ایرانی باشد؟

 خشونت عریان و سیاه‌نمایی‌ اغراق‌شده می‌تواند احساسات منفی خفته را بیدار بکند و آن‌را به سطح جامعه بکشاند و شاید بتوان گفت ژانر وحشت خیلی با آموزه‌های جامعة ما سازگاری ندارد. بهتر است سینماگر ایرانی دست از سیاه‌نمایی‌ تکراری دست بکشد و به‌سمت سوژه‌های امیدبخش برود. فرهنگ، پیشینه و اخلاقیات حاکم بر جامعة ایرانی ـ اسلامی مملوء است از موضوعاتی که می‌توانند فضایی متفاوت از این دست تولیدات به‌نمایش بگذارند و آثار مثبتی بر جامعه داشته باشند.


منشاء ترس در خفگی

همانگونه که اشاره شد جیرانی عامل ترس را از دل جامعه بیرون می‌آورد و به‌گونه‌ای القاء می‌کند که این خود افراد جامعه هستند که منجر به وحشت‌آفرینی و آسیب زدن به یکدیگراند. باالطبع در این نوع نگاه اراده‌ای برای مقاومت و نجات برای شخصیت‌های فیلم باقی نمی‌ماند زیرا آن‌ها با قهر جامعه روبرو هستند و همگی قربانی و آسیب‌پذیرند.  مقابل این نوع بازنمایی از ترس، آثار موفقی در سینمای غرب می‌باشد که معمولا منشاء ترس را عاملی ماوراءالطبیعه نظیر حملة شیاطین، اجنه و جهش‌یافته‌ها معرفی می‌کند. در این آثار شاهد رشدی در سطح کلان هستیم زیرا آن‌ها تنها راه موفقیت را اتحاد و مقاومت جامعه در مقابل خطرات بیرونی می‌دانند؛ درواقع مخاطب غربی با اینکه از مشاهدة اینگونه فیلم‌ها به وحشت می‌افتد اما این وحشت سرانجام باعث ایجاد حس مقاومت در مخاطب می‌شود برخلاف مخاطب ایرانی که با احساس سرخوردگی و یأس سالن سینما را ترک می‌کند.


کلیشة زنان رنجور

اگر بنا است فیلم‌ساز رنج زنان را به تصویر بکشد، باید با سیر تکامل شخصیت همراه باشد و در پایان بهاء این رنج را ببینیم اما در چند سال اخیر شاهد فیلم‌های بسیاری در مدیوم سینما، شبکة نمایش و تلوزیون هستیم که صرفا رنج‌های ممتد زنان به تصویر کشیده می‌کشند و غالبا زن‌ها قربانی مردها و قوانین حاکم بر جامعه هستند؛ آثار فمنیستی تهمینه میلانی نمونة بارزی از اینگونه آثارمی‌باشند.



 در فیلم خفگی تمامی شخصیت‌های زن قربانی و طعمه هستند، نسیم که از ترس شوهرش به تیمارستان پناه می‌برد و در پایان هم با نقش‌آفرینی شوهرش توسط صحرا به کام مرگ می‌رود؛  صحرا با طرز فجیعی به قتل می‌رسد و زهره دیگر نقش فرعی فیلم نیز طعمة یک پیرمرد هوس‌باز می‌شود. جهان داستان خفگی خیلی ملموس قربانی شدن زنان در جامعه را به تصویر می‌کشد و در سکانس‌هایی که در تیمارستان می‌گذرد تمام بیماران روانی از زنان هستند!


روان‌پریشی فراگیر

اشکالی ندارد فیلم‌ساز به‌سراغ فیلمی با درون‌مایة روان‌کاونه برود اما خفگی داستان انسان‌هایی است که همگی  از نوعی  عقده و آسیب روانی رنج می‌برند. صحرا در کودکی و در یک مکان تاریک مورد آزار و اذیت ناپدری قرار گرفته و فوبیای او تاریکی است؛ رنج نداشتن خانه و تنهایی بر عقدة او می‌افزاید تا جایی که تمام انسانیت را زیر پا می‌گذارد و با فجیع‌ترین شکل ممکن و بسان یک قاتل حرفه‌ای نسیم را به‌قتل می‌رساند. حالات و رفتارهای مسعود  بی‌شباهت به یک روانی نیست چون از جهتی اقرار می‌کند که نسیم را دوست دارد اما از طرفی و با تحریک برادرش معتقد است نسیم به او خیانت کرده است و درصدد انتقام می‌باشد؛ در پایان نیز صحرا را با بدترین حالت ممکن به کام مرگ می‌فرستد. برادر مسعود شخصیتی شکاک، ورشکسته و توطئه‌گر دارد و مقدمات فروپاشی رابطة مسعود و نسیم را او می‌چیند. شخصیت فرعی دیگر زهره می‌باشد که نجات و رستگاری خود را در گروی تن‌فروشی به پیرمردی پول‌دارمی‌بیند. در این فیلم با شخصیت مثبتی که ارزش‌های انسانی راهگشای رفتارهای او باشد روبرو نیستیم و همگی طبق عقده‌های روانی خود حرکت می‌کنند و جامعة داستانی تاریکی را تشکیل می‌دهند.


حرف پایانی

گفتمان حاکم بر خفگی بر یک سیاه‌نمایی اغراق‌شده استوار می‌باشد و فیلم در آغاز، میانه و پایان با تلخی و سیاهی عجیبی روبرو است و مخاطب بی‌جهت دنبال روزنة امیدی در سالن تاریک سینماست. فیلمساز نمی تواند میان انتقاد اجتماعی خود از رواج برخی ناهنجاری ها و ترس ارتباطی موثق و موفق برقرار کند. اینگونه بازنمایی غیر از اینکه حال روحی مخاطب را خوب نمی‌کند ممکن است باعث بروز احساسات منفی در خودآگاه و ناخودآگاه مخاطب بگردد و نتیجة سوء آن در بیرون از سالن‌های نمایش و در سطح جامعه نمایان شود.

 

 

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

[1] ـ  جدای از موسیقی، بازی، طراحی صحنه، لباس و میزانس، می‌توان به استفادة نویسنده از موضوعاتی نظیرروح و جن که در فرهنگ ایرانی جزء باورها هستند، اشاره نمود. درواقع روح و جن پلی می‌شوند برای رسیدن به طرح قضیة اصلی که همان قاتل روان‌پریش می‌باشد و بدین ترتیب مخاطب لحظاتی دلهره‌آور را در فیلم تجربه می‌کند و با آن همراه می‌شود.









ریشه شناسی یک ترس ; نقد فیلم خفگی

«جیرانی» در آخرین ساختة خود با یک ملودرام جنایی ـ معمایی به پردة سینما بازگشته است . «خفگی» همانند دیگر آثار او نظیر «قرمز» و «پارک‌وی» به روابط روان‌پریشانه بین شخصیت‌ها می‌پردازد. فیلم هرچند از حیث محتوا و انتخاب موضوع شبیه دیگرآثار این فیلم‌ساز است و منطبق با ایدئولوژی اوست اما از حیث فرم و محتوا فیلمی متفاوت به‌شمار می‌آید.

مقاله

نویسنده محمد جواد ابراهیم زاده

این موضوعات را نیز بررسی کنید:

مقالات مشابه

خفگی ; مروری بر کارنامه فریدون جیرانی

خفگی ; مروری بر کارنامه فریدون جیرانی

خفگی هفدهمین کار جیرانی در مقام کارگردان یک فیلم سینمایی است.جیرانی در سال 1377 و با فیلم قرمز که در گیشه نیز توفیق فراوانی یافت، ردای کارگردانی را بر تن پوشید. البته او پیش از این نیز تجربه کارگردانی داشت اما تمرکزش بر نویسندگی و خبرنگاری بود. جزئیات بیشتر

تلویزیون

تغییر سبک زندگی ایرانی ; به بهانه نمایش سریال دیوار به دیوار ۲

تغییر سبک زندگی ایرانی ; به بهانه نمایش سریال دیوار به دیوار ۲

اساسا یک سریال مناسبتی در اولین گام باید به مناسبت خود پایبند باشد خاصه اگر این سریال به مناسبت نوروز ساخته شده باشد که داستان باز هم فرق می کند. در ایام پر مشغله نوروز که خانواده ها درگیر دید و بازدید و سفر هستند یک سریال نوروزی باید چیزی بیش و متفاوت از سریال های میانه سال داشته باشد تا بتواند مخاطب را پای تلوزیون بنشاند.
یک ساده سخت ; نگاهی به متن و معنای سریال پایتخت

یک ساده سخت ; نگاهی به متن و معنای سریال پایتخت

فارغ از اینکه سریال پایتخت از سری اول تا پنجم، به تدریج و متأسفانه از جهت «فیلمنامه» و «محتوا» سیر نزولی پیدا کرد، اما باید گفت در مجموع با پدیده مهم و قابل اعتنایی روبروییم. چرا؟
نسبت هویت و معرفت در روایت مختارنامه

نسبت هویت و معرفت در روایت مختارنامه

بازپخش چندباره مختارنامه و گلچین کردن آن با عناوین موضوعی و به شکل فیلم سینمایی، از اتفاقات مناسبتی رایج در تلویزیون است. به نظر می‌رسد علاوه بر فرم قابل قبولی که این سریال- البته در حد بضاعت سینمای ایران- دارد، مضامین مطرح در آن هم به حدی مقبول تلویزیون ایران است که جواز یا حتی ضرورت پخش مکرر آن‌را تجویز می‌کند.
عشق و آئین و درام ؛ سفر تعزیه‌خوان در شب دهم

عشق و آئین و درام ؛ سفر تعزیه‌خوان در شب دهم

مجموعه شب دهم در ردیف آن دسته از سرمایه‌های سازمان صدا و سیما است که عموم مخاطبان از تکرار مکرر آن رنجیده نمی‌شوند. این اثر در زمان پخش اولیه با اقبال عمومی چشم‌گیری مواجه شد؛ که هنوز هم خاطره سریال و دیالوگ‌های ماندگار آن از میان نرفته است.
روایتی ناتمام از مکتب اصفهان ; نگاهی به سریال روشنتر از خاموشی

روایتی ناتمام از مکتب اصفهان ; نگاهی به سریال روشنتر از خاموشی

از میان کارهای تلویزیونی حسن فتحی، مجموعه روشنتر از خاموشی که به شرح زمانه و اندیشه ملاصدرا می‌پردازد، چندان اسباب شهرت این کارگردان نیست. با آن‌که زمان پخش سریال نامناسب نبود و با آمدن شبکه IFilm هم پخش آن به دفعات تکرا شد، اما این سریال همواره در قیاس با هم‌نژادان خود- یعنی شب دهم، مدار صفر درجه و البته پهلوانان نمی‌میرند- کم‌رنگ و مهجور مانده است!
منحنی فرهنگ در مسابقه خنداننده شو

منحنی فرهنگ در مسابقه خنداننده شو

خندوانه هر چند وقت یک بار دچار رکود می‎شود و در رقابت با همسایه‌اش در شبکه نسیم (دورهمی) گاهی بالا رفته و گاهی پایین می‌افتد و این خودش موضوعی مستقل برای تحلیل است. اما هدف این متن تمرکز بر قسمت خنداننده شو این برنامه بوده و تحلیل محتوای خندوانه و نقادی رفتار مجری و مبتکر آن‌را شاید در جایی دیگر دنبال کنیم.
از سرمایه می‌‌خوریم ; نگاهی به سریال زیر پای مادر

از سرمایه می‌‌خوریم ; نگاهی به سریال زیر پای مادر

سریال زیر پای مادر از سری چندگانه‌های تلوزیون است که می‌‌کوشد مضمون خانواده را مد نظر خود قرار دهد. با مراجعه به حافظه خود به عنوان مخاطب برنامه‌های تلوزیونی می‌‌توان به سادگی دریافت که موضوع بسیاری از سریال‌ها و مجموعه‌های تلوزیونی در یکی دو دهه اخیر خانواده است.
از رنج زن بودن ; نگاهی به نقش زنان در سریال‌های جلیل سامان

از رنج زن بودن ; نگاهی به نقش زنان در سریال‌های جلیل سامان

" نفس " آخرین ساخته تلویزیونی جلیل سامان و آخرین حلقه از سه گانه او با موضوع سازمان مجاهدین خلق بخوانید منافقین است که در اولین ساعات شب‌های ماه مبارک رمضان و مصادف با افطار به روی آنتن شبکه سه سیما می‌رود.
کمپانی خنداننده ها، سهامی عام ; نگاهی دوباره به خندوانه

کمپانی خنداننده ها، سهامی عام ; نگاهی دوباره به خندوانه

خندوانه یکی از عجیب ترین پدیده‌های رسانه‌ای کشور است که در عرض سه سال حضور نسبتا مداوم خود به یکی از پر طرفدارترین برنامه‌های تاریخ تلویزیون ایران بدل شده است. تنها برنامه‌هایی مانند خبر ساعت 14 یا خبر بیست و سی را از حیث جذب مخاطب بتوان با این برنامه مقایسه کرد که البته همه می‌دانیم که این مقایسه از جنس قیاس مع الفارق است.
هویت چهل تکه و بحران مدنیت؛ تفسیری بر سبک زندگی در پاورچین

هویت چهل تکه و بحران مدنیت؛ تفسیری بر سبک زندگی در پاورچین

پاورچین آغازی بر طنزهای دنباله‌دار (یا به اصطلاح جریان‌ساز) دهه هشتاد بود که تاثیر آن در نقطه چین ادامه یافت و البته در شب‌های برره به اوج رسید. طنزی پراستعاره که ذهن مخاطب را در تعمیم دادن آزاد می‌گذاشت.

مقاله سردبیر

از بادیگارد تا بادیگارد | سفر دایره وار از خود به خویشتن

از بادیگارد تا بادیگارد | سفر دایره وار از خود به خویشتن

«من ادعا می کنم واکنشی ترین فیلمساز جمهوری اسلامی نسبت به انچه که در جامعه رخ میدهد ابراهیم حاتمی کیاست»
خفگی ; مروری بر کارنامه فریدون جیرانی

خفگی ; مروری بر کارنامه فریدون جیرانی

خفگی هفدهمین کار جیرانی در مقام کارگردان یک فیلم سینمایی است.جیرانی در سال 1377 و با فیلم قرمز که در گیشه نیز توفیق فراوانی یافت، ردای کارگردانی را بر تن پوشید. البته او پیش از این نیز تجربه کارگردانی داشت اما تمرکزش بر نویسندگی و خبرنگاری بود.
Powered by TayaCMS